Dziennik Emilii z Beniowskich Wróblewskiej 1856‒1859

Dziennik Emilii z Beniowskich Wróblewskiej 1856‒1859, Wilno, 15 stycznia 1858 r., k. 31v.

Opis archiwalny

Manuskrypt w skórzano-płóciennej oprawie czarnego koloru z białymi wzorami o kształtach opływowych, wymiar okładki 21 × 17,5 cm, karty bloku są nieco mniejsze: 20,5 × 17 cm. Grzbiet: 1,8 cm. Pośrodku przedniej okładki widnieje wklejka czerwonego koloru wykończona pozłacanym ornamentem, na której zostały wytłoczone pozłacane inicjały „E.B.”. Na wewnętrznej stronie przedniej okładki w lewym górnym rogu zapis ołówkiem „S-17-d)”. Na karcie tytułowej (1r) w lewym górnym rogu figuruje zapisana ołówkiem sygnatura F9-272, natomiast w prawym górnym rogu widnieje zapis czarnym atramentem „Emilja”, z niedokończonym a, w środku tytuł ołówkiem: Dziennik Emilii z Beniowskich / Wróblewskiej. Na wewnętrznej stronie tylnej okładki w prawym górnym rogu naklejka dawnej Biblioteki Wróblewskich z sygnaturą „Lit. Rkp. № 272”. Rękopis sporządzony czarnym atramentem, ale już mocno wyblakłym po obu stronach kartki. Numerację archiwalną ma 117 kart dziennika, 9 stron jest pustych, karty 12 i 90 są obustronnie niezapisane. Jedna karta między 19v i 20r została wycięta nożyczkami. Na początku dziennika przed pierwszym wpisem datowanym na 12 maja 1856 r. diarystka zamieściła opis swojego dotychczasowego życia (k. 2‒7r). Dziennik zamyka wpis z 31 grudnia 1859 r.

Częstotliwość wpisów

1856 r. – 4 wpisy; 1857 r. – 22 wpisy; 1858 r. – 109 wpisów; 1859 r. – 38 wpisów.

Pierwszy wpis nie jest datowany, zawiera opis dzieciństwa i wczesnej młodości diarystki; pozostałe trzy notatki z roku 1856 pochodzą z maja. Od kwietnia do września 1857 r. pojawiają się tylko trzy wpisy, natomiast w listopadzie i grudniu tego roku zapiski prowadzone są regularnie. Zwyczaj ten nie zmienia się od początku roku 1858: w styczniu powstaje dziesięć datowanych wpisów, a w każdym kolejnym miesiącu Wróblewska sięga po dziennik przynajmniej kilka razy (w kwietniu, czerwcu i październiku niemal codziennie), chociaż pojawia się kilkunastodniowa przerwa na przełomie sierpnia i września. Dłuższa, dwumiesięczna luka w zapiskach następuje dopiero po wpisie z 24 października 1858 r. – kolejna data to już 27 grudnia 1858 r.; przerwę uzasadnić można końcowym etapem ciąży i powrotem do sił po urodzeniu syna, Tadeusza. Pierwszy zapis w roku 1859 pochodzi z pierwszego dnia stycznia – diarystka do połowy miesiąca znów pisuje niemal codziennie. Od 16 stycznia wpisy zaczynają pojawiać się sporadycznie, ich częstotliwość z każdym miesiącem maleje. Od czerwca do października zapiski ustają całkowicie, z wyjątkiem dwóch notatek lipcowych – dodanych z okazji imienin Emilii (obchodzonych 30 czerwca) i rocznicy ślubu Wróblewskich. Autorka wraca do regularnego pisania 13 listopada 1859 r., a tendencja ta utrzymuje się również w ostatnim miesiącu roku.

Opis treści

Dziennik rozpoczyna retrospekcja dzieciństwa i pierwszej młodości; diarystka kieruje metaforyczną apostrofę do duchów przeszłości: „Chodźcie / tu do mnie, dni mojego dzieciństwa, dni mojej / młodości, niech się z wami popieszczę! Wyjdźcie / z grobu lub z koła świata, zbierzcie się tu do mnie wy, których kochałam i którzyście mnie / kochali, którzyście mnie do dobrego prowa- / dzili, którzyście zabawy moje dzielili! / Przyzywam Was dzisiaj!” (k. 2r). Następnie snuje opowieść o tułaczym dzieciństwie bez ojca, który „zmuszony krajowemi okolicznościami porzucił / ojczyznę i wszystko, co kochał” (k. 2v). Jednocześnie ten czas, pomimo braku ojca, uznaje za dobry, bo naznaczony troską i miłością matki, babki, dalszej rodziny i przyjaciół, którzy zadbali o to, by małej Emilii niczego nie brakowało, jak gdyby „była dzieckiem dostatnich / rodziców” (k. 3v). Dzieciństwo upływało jej szczęśliwie, choć z zapisków wynika, że nieco samotnie: „Uczyłam się, robiłam robotkę, a potem stroiłam / ołtarze, kapliczki lub dawałam moralne nauki / mojej lalce” (k. 3r). Pierwszymi nauczycielkami i wychowawczyniami dziewczynki były jej matka, Augustyna z Kryńskich, która „cały nad robotą lub / na uczeniu mnie spędzała” oraz „Panna R., która […] wzięła mię na czas jakiś do siebie, tam to pierwsze / odebrałam początki języka francuzkiego, a ponieważ / wiele miałam zdolności do nauk, lubiła mnie, choć nieraz surowo karciła za moje psoty i swawole, bo też / żywe to było ze mnie stworzenie” (k. 3v–4r). Wspomina następnie szczęśliwy pobyt i nauki w klasztorze wizytek, gdzie – dzięki poświęceniu i pracy zarobkowej matki, która „po godzin jedenaście dawała codziennie lekcye muzyki” – „myśl / się stopniami budziła i rozwijala” (k. 4r). Tam też zaznała wreszcie towarzystwa rówieśniczek i dostąpiła „nadziemskiego szczęścia”, kiedy to „po raz / pierwszy Pan Zastępow zstąpił do serca” (k. 4v) Emilii. Klasztor na zawsze pozostał dla niej krainą szczęśliwości, do której wracała myślą jeszcze wiele lat po opuszczeniu jego murów. Podczas gdy matka z ciotką zajęły się prowadzeniem własnej pensji, dziewczyna czuła się rozerwana między tęsknotą za cichym ustroniem a pragnieniem głębokiej przyjaźni; jednak żadna relacja nie dorastała do ideału, który sama po latach uznała za niemożliwy do znalezienia na ziemi. Jej azylem stały się lektury: „Całe więc moje uczucie zwróciłam do / książek, lubili mię nauczyciele i ja na zawsze przechowam / w mem sercu wdzięczność dla nich. […] Książka była mi za- / jęciem, rozrywką, przyjaciółką towarzystwem, wszystkiem, / wszystkiem na świecie. Nie znałam nikogo prócz / domowych i to mnie zrobiło dziką, zdawało mi się, że w / obcem dla mnie kole i mówić bym nie potrafiła” (k. 5r). Prawdziwym spełnieniem marzeń były dla diarystki zdane egzaminy nauczycielskie i praca w zawodzie, który kochała „całą / duszą” (k. 6r). Kończąc tę część, dwudziestosześcioletnia kobieta konstatuje: „Już połowę życia przebyłam, na mojej ścieżce mało / było kwiatów, […] / ale i cierni mniej jeszcze” (k. 6v). Jak twierdzi, tylko niewielkie oczekiwania wobec świata i ludzi, a pokładanie ufności w Bogu i cnocie przynoszą prawdziwe zadowolenie i pokój.

Dziennik ten – przypadający na ostatni rok panieństwa i pierwsze lata małżeństwa diarystki – stanowi świadectwo trudności, z jakimi boryka się młoda kobieta. Czuje, że nie dorasta do ideału żony, matki, gospodyni, chrześcijanki. Niektóre wymagania i ograniczenia budzą w niej nieśmiały sprzeciw – trudno tej, która lubi „namięt- / nie naukę” (k. 8v), pogodzić się choćby z myślą, że kształcenie umysłowe mogłoby być zbytkiem czy próżnością. Natychmiast jednak znajduje uzasadnienie dla takich opinii, zaznaczając, że najważniejszym zadaniem kobiety jest udoskonalenie moralne i wypełnianie obowiązków domowych, w nauce zaś powinno znajdować się jedynie zasłużoną rozrywkę. Wykształcenie i talent powinny natomiast służyć przede wszystkim najbliższym: „jakże mi żal, że nie mogę przewodniczyć ko- / chanej dziatwie! Że nie mogę swego szelążka przy- / rzucić do ogólnej składki na udoskonalenie moralne tylu / serc młodocianych; ale skończyło się moje posłan- / nictwo w tym zawodzie. Nie powinnam z dala / od siebie szukać sposobności służenia dobru ogolne- / mu, kiedy i w mojem zaciszu może mi się cóś zrobić / dla bliźnich uda” (k. 45r).

Nawet rzadkie chwile zadowolenia najczęściej nie pozostają niezmącone. Radości zaślubin towarzyszy smutek porzucenia domu rodzinnego, a więc i matki: „Dzień wielki, piękny / i święty, lecz gdzież jest niebo bez chmury? / Gdzież szczęście bez łzy! Było w dniu tym łez wiele, / bo też i boleści wiele!” (k. 10v). Każda chwila szczęścia przypomina zresztą przede wszystkim o odpowiedzialności za dary, które Emilia otrzymała od Boga.

Samo małżeństwo przysparza diarystce wiele bólu. Chociaż podkreśla, że miłość powinna być jedynie osłodą i pociechą w doczesnym pielgrzymowaniu, a nie „celem, do którego dążyć mamy” (k. 11r), to jednak brak wzajemności ze strony męża, o której stopniowo się przekonuje, stanowi otwartą, niegojącą się ranę. Młoda żona twierdzi, że Eustachy nie widzi w niej poważnej partnerki do rozmowy, „towarzyszki życia mężnej, pełnej zapału i siły” (k. 32r). Początkowe przekonanie: „on mnie kocha przecież” (k. 31v) przechodzi stopniowo w wątpliwość: „Albo on mnie nie kocha, albo kocha po swojemu (co na jedno / wychodzi)” (k. 35r), by wreszcie przemienić się w wyznanie: „Estalcio mnie nie kocha, nie może mnie kochać” (k. 52v), „Teraz już wiem na pewno, że mię mój Eustachy / nic zgoła nie kocha” (k. 101v), „Eustachy mnie / nie kocha, nudzi mém towarzystwem” (k. 102r). Emilia nieustannie obwinia samą siebie, twierdząc, że zmarnowała szansę na uczucie: „Musi w tém moja / być wina, ja to nie umiałam zasłużyć sobie ani / na szacunek jego, ani na miłość jego!” (k. 102r).

Poczucie własnej niewystarczalności towarzyszy Wróblewskiej także w innych dziedzinach życia. Za szczególnie niebezpieczne uznaje swe macierzyńskie niedostatki: „Tadzio piąty zaczął miesiąc, a / matka jego, co miłością ku niemu wiedziona / miała pracować nad sobą, z każdej korzystać / chwilki, przedrzemała czasu tyle. […] czyż nawet święte imie matki nie budzi cię / do życia czynu?” (k. 98v). Powołaniu temu towarzyszy według niej szczególna odpowiedzialność, bo „z tych pieluch wywinie się dziecina, / urośnie w człowieka, członka społeczności / i za całą przyszłość jego, za wszystkie / jego czyny matka odpowiedzialną jest przed Bogiem / i przed ojczyzną” (k. 91r).

Z zapisków nieustannie przebija duża samoświadomość pozostająca w ciągłym konflikcie z brakiem pewności siebie. Jest to widoczne w wypełnianiu obowiązków pani domu: „W moim charakterze jest wielka walka / […] jest to wieczne wahanie się i niedowierzanie / sobie; zawsze w najdrobniejszej rzeczy nie / jestem pewną, czy tak będzie dobrze, jako gospo- / dyni domu nieraz widzę, że tak by zrobić wy- / padało, ale nie ufając sobie, lękam się ze swem / zdaniem wymowić (k. 99r). Diarystka, której matka często doradza większą surowość względem sług, chce utrzymywać z tą warstwą społeczną bardziej braterskie relacje: „Dom mój / jest moim państwem, wszystko w nim ode mnie zależy; / domownicy są memi braćmi i współpracownikami, / ważną więc jest rzeczą, by u mnie cichość, pokoj i / jedność zachować, a przy tem ład i porządek / utrzymać. […] czuwać / sama, upominać powinnam, ale nigdy gniewem / się nie unosić” (k. 62v).

Dążność do samodoskonalenia – jako droga do ostatecznego celu – jest u Wróblewskiej nierozerwalnie związana z wiarą chrześcijańską. Zawierzenie woli Bożej pomaga jej inaczej spojrzeć na cierpienia i próby: „zapominam, żem chrześcjanka! / A kto się tem imieniem szczyci, ten inném okiem / patrzy na cierpienia, czuje one, […] / poczucie woli Bożej, poddanie się onej /osładza wszelki smutek, łagodzi wszelkie bole; / chrześcjanka przed cierpieniem się nie wzdryga, cierpi / z pokorą, ochotą, radością nawet” (k. 44v–45r).

Język i styl

Warstwa językowa dziennika wyróżnia się literackością i podniosłym stylem. W stylistyce mitologizującej skonstruowana została opowieść o dzieciństwie i młodości autorki, czyli o tych wczesnych etapach kształtowania się jej tożsamości w kochającej rodzinie, ale w której zabrakło ojca. W tekście pojawia się wiele określeń odnoszących się do sfery sacrum, podniosłych apostrof (do Boga, zmarłych), a także rozbudowanych metafor, zwłaszcza agrarnych („wiele cierni zraniło biedne me serce. / […] bo ciernie i kolce to najpospolitsze kwiaty / naszej ziemi” – k. 101r; „Pługa nie rzucam, […] / wiele jeszcze jest do zrobienia na mojej roli” – k. 106r). Rekonstrukcja skreśleń, poprawek i nadpisań wskazuje na dużą dbałość o strukturę wypowiedzi, unikanie powtórzeń czy błędów stylistycznych. Dyscyplinę tę przerywają natomiast bardziej emocjonalne fragmenty, notowane na bieżąco wrażenia zawierające więcej usterek zarówno graficznych, jak i językowych.

Słowa kluczowe

dzieciństwo, małżeństwo, rola kobiety w społeczeństwie, religia, macierzyństwo, matka Polka, samodoskonalenie, autorefleksja, edukacja